یکی از ادیبان و سرایندگان معروف نیمه دوم قرن پنجم هجری که با الهام از شاعران عرب، توانست مضامین بسیاری را اقتباس کرده و آن ها را در لابه لای اشعار و سروده های خود به کار برد، ابوالفرج رونی است. وی از استادان مسلم شعر فارسی است که در میان معاصران و شاعران بعد از خود به استادی مشهور بود و دیوان وی بسیار مورد علاقه و توجه انوری، شاعر بزرگ قرن ششم بوده است. وی در تکامل شعر فارسی به خصوص در تصویرسازی های شاعرانه، نهضتی به وجود آورد که اسلوب قدما و پیروان خویش را به کلی نسخ کرد. این پژوهش بر آن است تا حد مقدور به میزان تضمین و اقتباس ابوالفرج از اشعار و سروده های ادب عرب و نیز میزان تاثیرپذیری از مفاهیم، تصاویر و ساختار شعری شاعران عرب بپردازد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

ابوالفرج رونی (شاعر قرن پنجم هجری) از جمله شاعرانی است که با بهره مندی از اطلاعات علمی و دینی و عرضه آن در اشعارش، زمینه های ورود اطلاعات علمی به شعر فارسی را فراهم آورد. شیوه او باعث تحول تدریجی سبک خراسانی به سبک عراقی شد و از این نظر نیز می توان در تحول سبک های شعر فارسی برای او سهمی قائل گردید.بخشی از اطلاعات اشعار ابوالفرج به عناصر دینی اختصاص دارد. او چون شاعری مدیحه سراست با علاقه های سیاستمدارانه ممدوحان خود بخوبی آشناست. از اینرو نه تنها در مدیحه های خود از آیات و اشارات قرآنی سود می جوید بلکه می کوشد تا به ممدوح، چهره ای الهی ببخشد و در این راه مبالغه را به جایی می رساند که ممدوح را همتراز پیامبران می شمارد و حتی برای او صعودی معراج مانند قائل می شود. از سوی دیگر برای توجیه مبارزات و کشورگشایی های ممدوح، او را جهادکننده ای معرفی می کند که کوشش او در راه گسترش دین اسلام صرف می شود. ابوالفرج در بخش شریطه و دعای تایید قصاید خود به جای اینکه همچون دیگر شاعران عصر خود از عناصر طبیعی برای بیان آرزوهای جاودانگی ممدوح استفاده کند از عناصر دینی بهره می جوید و غالبا آرزو می کند تا دین اسلام برقرار است، ممدوح نیز برقرار بماند.در این مقاله کوشش شده است پرداختن ابوالفرج به عناصر دینی در پنج زمینه (اشارات دینی، ممدوح انسان الهی، اسباب و ابزار دینی ممدوح، ممدوح در مقام غازی و ممدوح و جاودانگی) مورد بررسی قرار گیرد.

این پژوهش بر آن است تا جلوه های اثرپذیری انوری را از اشعار ابوالفرج رونی با رویکرد ساختارگرایی در زمینه های ساخت زبانی و موسیقایی بررسی، و عوامل انگیزش ادبی سروده های دو شاعر را به شیوه تحلیلی توصیفی واکاوی کند. بررسیها نشان می دهد بی تردید انوری از اشعار رونی تاثیر پذیرفته است، اما این اثرپذیری در حد تقلید صرف نمانده است، بلکه با ابداعات و ابتکارات شاعر نیز همراه شده است. او تلفیقی از ترفندها و راز و رمزهای زیبایی آفرینی همچون به گزینی واژگان و پیوندهای واژگانی، معنایی و هنری را در روند انسجام و استواری کلام خویش به کار می برد.

جدیدترین تصحیح دیوان ابوالفرج رونی، متنی است فراهم آمده به کوشش خانم مریم محمودی که بر اساس چهار نسخه سامان یافته و در 1398 ش، با حمایت مرکز نسخه پژوهی دانشگاه اصفهان و به توسط نشر «سخن» از چاپ برآمده است. در انتهای کتاب، تعلیقات، و پس از آن، واژه نامه ای دوستونی و چهارده صفحه ای از لغات و ترکیبات دشوار دیوان دیده می شود. در این مقاله، ضمن اشاره ای کلی به کاستی های تصحیح مورد بحث، مانند سهوالقلم های راه یافته به مقدمه، مغفول مانده برخی سروده های صحیح الانتساب ابوالفرج، بی توجهی مصحح به منابع جنبی، وجود ابهام معنایی و خلل وزنی در بعض ابیات، شماری از اشکالات واژه نامه و تعلیقات نیز نقد و بررسی شده است. در پاره ای از موارد به نظر می رسد که تعریف درج شده با معنای کاربردی در شعر ابوالفرج انطباق ندارد؛ گویا مصحح معنای لغات و ترکیبات را بدون درنظرگرفتن بافت ابیات، صرفاً از روی فرهنگ ها نوشته است. تعلیقات کتاب نیز به شکل فعلی چندان راهگشا نیست و نقایصی دارد.

ابو الفرج ببغاء، شاعر و کاتب دربار سیف الدوله حمدانی است. او در اشعار خویش ضمن وفاداری به سبک کهن عرب به نوآوری نیز گرایش داشت. با این همه شهرت ببغاء نه به شعر، که به نثر اوست. او که شیوه خوی را "ترسل" می داند، به اطناب و تکرار بیش از ایجاز عنایت دارد، پیوسته ذخایر غنی زبان عربی را در پی مترادفات می جوید و الفاظی که برمی گزیند غالبا ساده و برازنده اند. وی در رسایل خود نثری روان، شفاف را با عباراتی کامل از برای معانی زیبا، پر تاثیر و دلربا درآمیخته است. چندانکه نثر وی نمونه بارزی از نثر سده چهارم هجری به شمار می آید. از این رو در این پژوهش بر آن شدیم تا به معرفی زندگی و آثار ادبی وی بپردازیم.

یکی از متون کهن فارسی، «سندبادنامه» ظهیری سمرقندی است که در سده ششم ه.ق تالیف شده است، اهمیت سندبادنامه در آن است که از متون مهم ادبیات داستانی فارسی به شمار می رود و از این رو در پژوهش های مربوط به ادب داستانی فارسی حایز کمال توجه است. همچنین به سبب تالیف این اثر در سبک فنی، در تحقیقات سبک شناسانه نثر فارسی، جایگاه ویژه ای دارد.سندبادنامه تا امروز دوبار تصحیح انتقادی شده است؛ بار نخست، احمد آتش و بار دیگر محمدباقر کمال الدینی به تصحیح این اثر همت گماشتند. گرچه در چاپ اخیر، پاره ای از اغلاط چاپ نخست تصحیح شده است، اما خود به دور از لغزش نمانده است.هدف این مقاله، بررسی و تصحیح اغلاط غالبا مشترک این دو چاپ است. در تصحیح پاره ای از اغلاط عبارات کتاب، به عبارات کتاب دیگر ظهیری سمرقندی، اغراض السیاسه، و متون هم عصر آن، استناد شده است؛ مثلا در تصحیح «روز نیکوکاران» به «حاصل نیکوکاران» در این عبارت: «او را زنی بود ... روی چون روز نیکوکاران و زلف چون شب گناهکاران» به عبارات کلیله و دمنه، فرائدالسلوک و بیتی از دیوان ابوالفرج رونی استناد شده است.در تصحیح لغزشهای راه یافته به ابیات کتاب، به اصل دیوان های مصحح گویندگان آن ابیات، از جمله دیوان عمادی شهریاری و دیوان ابوالفرج رونی، رجوع شده است.در بخش دیگری از این مقاله، نام سرایندگان پاره ای از ابیات فارسی و عربی کتاب که در حواشی و تعلیقات چاپهای دوگانه مشخص نشده، معلوم گردیده است.

ابوالفرج اصفهانی (284- 356 ه) از چهره های شناخته شده و مطرح در تاریخ علم و ادبیات عرب است. نام او تداعی بخش مجموعه بیست و چهار جلدی کتاب الاغانی است که به گقته خودش در تدوین و تألیف آن نیم قرن رنج برده است. اگر چه ابوالفرج به عنوان «ناقد» و این دایره المعارف وی به عنوان «کتاب نقد» شهرت ندارند، اما این اثر گرانبها، آکنده از مباحث نغز و شیرین نقدی است. در این مقاله سعی شده به معرفی جنبه جدیدی از شخصیت ادبی ابوالفرج یعنی نقادی وی پرداخته شود.

این پژوهش به تحقیق و تعیین هویت ابن جوزی مذکور در گلستان می پردازد. سعدی در گلستان اشاره کرده که تحت تربیت «ابن جوزی» قرار گرفته است. برخی صرفا بر اساس حدس، اظهار کرده اند که ابن جوزی مذکور، ابن جوزی اول (متوفای 597) نیست، بلکه نوه اوست که همنام با او بوده و در سال 656 کشته شده است. ولی قرائنی در حکایت گلستان وجود دارد که نشان می دهد ابن جوزی مذکور همان ابن جوزی اول (متوفای 597) است. این قرائن و شواهد در این نوشتار با استفاده از منابع تاریخی، کتب تراجم و دیگر منابع بررسی و تحلیل شده است؛ وجود جمله «رحمه الله علیه» برای ابن جوزی، لقب «شیخ» و عنوان «ابوالفرج بن جوزی» که هر دو مخصوص ابن جوزی اول بوده، فاصله سنی بین سعدی و ابن جوزی (که باید فاصله معقولی باشد)، و اینکه ابن جوزی دوم صرفا مدرس فقه حنبلی بوده، و اشاره ابن جوزی اول در کتاب هایش به موضوعاتی شبیه آنچه در حکایت گلستان آمده است، از جمله این قرائن است؛ که همگی با وضعیت و شخصیت ابن جوزی اول همخوانی دارد ولی با شخصیت ابن جوزی دوم بنابر توضیحات و توصیفاتی که در منابع در مورد او آمده است مطابق نیست.

مَقاتِل الطّالِبیّین ابوالفرج اصفهانی(د 356ﻫ, ) یکی از کهن ترین و برجسته ترین کتاب های مقاتل است. این مقاله ضمن بررسی تاریخ نگاری ابوالفرج اصفهانی، به ویژه آنجا که به اهل بیت(ع) پرداخته، می کوشد با ارزیابی و نقد گزارش های ابوالفرج جنبه هایی از مقتل نگاری او را روشن سازد. مَقاتِل الطّالِبیّین تراجم نامه ای روایی است که بیشتر با تکیه بر منابع مکتوب پیش از خود و گاه با بهره گیری از منابع شفاهی نگاشته شده است. ابوالفرج برای سنجش درستی/ نادرستی روایت ها دست به مقایسه و ارزیابی می زند و گاه نظر خود را نیز بیان می کند، از این رو رگه هایی از تاریخ نگاری ترکیبی و تحلیلی در اثر او دیده می شود. گرایش ابوالفرج به دست ه ای از طالبییان در جاهایی به تاریخ نگاری او رنگی جانب دارانه زده و کماً و کیفاً در نگارش مقتل ها تأثیر گذاشته است. با این همه روایت های او نزد پسینیان به ویژه مورخان شیعی امامی با پذیرش بسیار روبه رو شد و در تاریخ نگاری اهل بیت ارزش و اعتبار بالایی یافت.